กระบวนการผลิตปุ๋ยหมัก
กระบวนการผลิตปุ๋ยหมักสามารถจำแนกได้เป็น 3 แบบ คือ
1. การหมักแบบกองวัสดุเป็นชั้นๆ (pile or windrow) : การหมักด้วยวิธีนี้ใช้เวลานาน (โดยทั่วไปใช้เวลา 4 – 6 เดือน) สิ้นเปลืองแรงงานในการกลับกอง อาจมีกลิ่นรบกวนหากควบคุมกระบวนการหมักไม่เหมาะสม และต้องใช้พื้นที่มากเมื่อต้องการผลิตเพื่อการค้า การหมักด้วยวิธีนี้มีต้นทุนต่ำ และใช้เทคโนโลยีอย่างง่าย จึงเหมาะกับการผลิตเพื่อใช้เองในไร่นา กระบวนการผลิตแบบนี้อาจปรับปรุงให้มีประสิทธิภาพสูงขึ้น โดยบด สับ หรือย่อยวัสดุให้เป็นชิ้นเล็กๆ แล้วนำมาผสมกันก่อนการหมัก ใช้เครื่องจักรช่วยในการสร้างกอง และกลับกอง เป็นต้น

2. การหมักแบบกองเติมอากาศ (aerated pile) : การหมักด้วยวิธีนี้ช่วยลดปัญหาแรงงานในการกลับกองได้มาก ช่วยให้ปฏิกิริยาการหมักเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว (โดยทั่วไปใช้เวลา 3 – 4 เดือน) และลดปัญหากลิ่นรบกวนอันเนื่องมาจาก ออกซิเจนไม่เพียงพอ กองปุ๋ยขนาดเล็กอาจเติมอากาศโดยเสียบท่อระบายอากาศเข้าไปในกอง (passive aeration) แต่หากกองปุ๋ยมีขนาดใหญ่ จุลินทรีย์ต้องการออกซิเจนมาก จำเป็นต้องพ่นอากาศเข้าไปภายในกอง (active aeration)

3. การหมักในถังปฏิกิริยาชีวภาพ (bio-reactor) : การหมักด้วยวิธีนี้ทำให้อินทรียวัตถุถูกย่อยสลายอย่างรวดเร็ว สามารถผลิตปุ๋ยหมักได้ภายในเวลา 1 เดือน ใช้แรงงานน้อย ใช้พื้นที่น้อย ไม่มีปัญหากลิ่นรบกวน แต่ใช้พลังงานและเทคโนโลยีระดับสูงในกระบวนการหมัก ถังปฏิกิริยาชีวภาพมีหลากหลายแบบ หลักการทำงานมักคล้ายกับกระบวนการหมักแบบที่ 1 และ 2 ถังปฏิกิริยาขนาดใหญ่มักถูกออกแบบให้สามารถทำงานได้อย่างต่อเนื่อง
การทดสอบผลิตปุ๋ยหมักโดยใช้ "ต้นปุ๋ย" เป็นวัตถุดิบ
ผู้วิจัยได้ทดสอบผลิตปุ๋ยหมัก โดยใช้ขุยมะพร้าวเป็นวัสดุตัวรับไนโตรเจน (N-receptor) และใช้กระถินสับ โสนสับ หรือมูลวัว เป็นวัสดุตัวให้ไนโตรเจน (N-donor) การทดสอบครั้งแรก ดำเนินการโดยใช้อัตราส่วน N-receptor : N-donor เท่ากับ 3 : 2 โดยมีขั้นตอนการดำเนินงาน ดังนี้
  1. ตัดกิ่งและใบกระถินหรือโสน นำมาสับดัวยเครื่องสับวัสดุ กระถินตัดจากต้นที่ขึ้นอยู่ตามธรรมชาติ เนื่องจากกระถินในแปลงปลูกยังไม่โตพอที่จะตัดฟันมาใช้ประโยชน์ได้ ส่วนโสนตัดจากแปลงปลูก โดยเลือกตัดเฉพาะต้นที่อยู่ในระยะออกดอก
  2. ผสมขุยมะพร้าว 30 ลิตร กับกระถินสับ โสนสับ หรือมูลวัว 20 ลิตร คลุกเคล้าวัสดุให้เข้ากันในถังผสมปูน
  3. บรรจุวัสดุผสมลงในถังปฏิกริยาชีวภาพ แบบใดแบบหนึ่งที่สร้างไว้ก่อนแล้ว
  4. นำหัวเชื้อจุลินทรีย์สำหรับผลิตปุ๋ยหมัก (พด. 1 ผลิตโดยกรมพัฒนาที่ดิน) 1 ซอง (100 กรัม) ผสมน้ำ 20 ลิตร ตั้งทิ้งไว้ประมาณ 1 ชั่วโมง
  5. เติมสารแขวนลอยของหัวเชือ 1 ลิตร ลงในถังปฎิกริยา และเติมน้ำเพิ่มอีก 4 ลิตร
  6. วัดอุณหภูมิและกลับถังปฏิกริยาทุก ๆ 2 วัน ยดเว้นถังพ่นอากาศ
การตัดฟันโสนในระยะออกดอกจากแปลงปลูก เพื่อนำไปผลิตปุ๋ยหมัก นำโสนที่ตัดฟันมาได้ มาสับด้วยเครื่องสับ
ผสมโสนที่สับแล้ว 20 ลิตร กับขุยมะพร้าว 30 ลิตร วัดอุณหภูมิกลางถังทุกๆ 2 วัน